Có một điều khá thú vị trong tiếng Việt mà nhiều người nước ngoài thường mất rất lâu mới hiểu được: có những từ nghe tưởng như đang chê, nhưng thực chất lại là lời khen. Và ngược lại, đôi khi một câu tưởng đang khen lại có thể khiến người nghe… chột dạ nếu đặt sai ngữ cảnh.
Trong số đó, “ghê” có lẽ là ví dụ điển hình nhất.
Với nhiều người học tiếng Việt, “ghê” là một từ gây hoang mang thật sự. Trong từ điển tiếng Việt, “ghê” vốn mang nghĩa gốc liên quan đến cảm giác sợ hãi, rùng mình, kinh hãi hoặc khó chịu.
Các từ đi kèm quen thuộc như “ghê sợ”, “ghê rợn”, “ghê người” đều mang sắc thái tiêu cực rõ rệt. Theo nhiều tài liệu từ điển và ngôn ngữ học, đây là một từ biểu cảm dùng để nhấn mạnh cảm xúc mạnh của người nói.
Thế nhưng trong đời sống hàng ngày, người Việt lại dùng “ghê” theo một cách hoàn toàn khác.
– Ai mà đẹp dữ vậy, ghê!
– Giỏi ghê!
– Quán này ngon ghê.
– Ông này nói chuyện cuốn ghê.
Nghe qua, người nước ngoài thường nghĩ đây chắc hẳn là lời chê hoặc cảm giác khó chịu nào đó. Bởi trong nhiều ngôn ngữ phương Tây, những từ mang nghĩa “ghê”, “terrible”, “horrible”, “awful” gần như không thể tự nhiên biến thành lời khen trong hội thoại đời thường.
Nhưng tiếng Việt lại linh hoạt theo kiểu rất riêng khi đi vào khẩu ngữ, “ghê” không còn đơn thuần mang nghĩa tiêu cực, mà trở thành một từ nhấn mạnh cảm xúc, dùng để thể hiện mức độ mạnh của sự ấn tượng.
Nói cách khác, “ghê” trong nhiều trường hợp không mang nghĩa “đáng sợ”, mà mang nghĩa “quá”, “rất”, “ấn tượng mạnh”. Khi ai đó nói “đẹp ghê”, điều họ muốn truyền tải không phải sự sợ hãi trước cái đẹp, mà là cảm giác bị cái đẹp ấy làm cho bất ngờ hoặc choáng ngợp.
Đây cũng chính là điều khiến nhiều người nước ngoài cảm thấy tiếng Việt “khó đoán” một cách thú vị. Trên các diễn đàn học tiếng Việt và mạng xã hội, không hiếm những câu chuyện người học bị bối rối khi lần đầu được người Việt khen bằng chữ “ghê”.
Ảnh minh họa
Có người từng kể rằng khi được người Việt nói “Bạn nói tiếng Việt giỏi ghê”, người đối diện đã tưởng mình vừa phát âm sai điều gì nghiêm trọng. Một số khác thừa nhận họ mất khá lâu mới hiểu rằng chữ “ghê” trong ngữ cảnh đời thường đôi khi lại mang sắc thái rất tích cực.
Điều đặc biệt nằm ở chỗ, nghĩa của “ghê” trong tiếng Việt phụ thuộc gần như hoàn toàn vào ngữ điệu, biểu cảm và ngữ cảnh. Chỉ cần đổi cách nhấn giọng, từ này có thể chuyển từ lời khen sang lời chê ngay lập tức.
“Đẹp ghê!” có thể là lời khen chân thành. Nhưng “Đẹp ghê ha…” với giọng kéo dài lại có thể mang sắc thái mỉa mai.
“Tài ghê!” đôi khi là sự ngưỡng mộ thật sự. Nhưng trong một số tình huống, nó cũng có thể đồng nghĩa với: “Ông ghê thật đấy” theo nghĩa trách móc hoặc bất lực.
Chính sự “nửa khen nửa chê” ấy khiến “ghê” trở thành một trong những từ rất đặc trưng của tiếng Việt giao tiếp. Nó phản ánh cách người Việt thường không diễn đạt cảm xúc theo hướng quá trực diện, mà thích để cảm xúc nằm nằm giữa ngữ cảnh, âm điệu và sắc thái biểu đạt.
Không chỉ “ghê”, tiếng Việt còn có khá nhiều từ tương tự. “Ác” trong câu “Đẹp ác”, “ngon ác”, “hay ác” lại mang nghĩa khen cực mạnh. “Điên” trong “món này ngon điên”, “đẹp điên”, “đông điên” cũng không hề mang nghĩa tâm lý học như cách hiểu thông thường. Đây là kiểu chuyển nghĩa giàu tính khẩu ngữ, cho thấy tiếng Việt vận hành rất linh hoạt và giàu cảm xúc.
Nhiều nhà nghiên cứu ngôn ngữ cho rằng chính đặc điểm này khiến tiếng Việt khó dịch trọn vẹn sang các ngôn ngữ khác. Bởi cùng một từ, người Việt có thể dùng để khen, chê, trêu đùa hoặc cảm thán chỉ bằng cách đổi giọng nói. Nếu chỉ nhìn mặt chữ, rất khó hiểu đúng sắc thái thật sự.
Có lẽ cũng vì vậy mà tiếng Việt thường được nhận xét là “ngôn ngữ phải nghe bằng cảm giác”. Người học không chỉ cần học từ vựng hay ngữ pháp, mà còn phải học cả sắc thái, ngữ điệu và tâm lý giao tiếp. Một chữ “ghê” tưởng đơn giản, nhưng để hiểu khi nào là lời khen, khi nào là lời chê, đôi khi phải sống đủ lâu trong môi trường tiếng Việt mới cảm nhận được.
Nguồn tin: https://cafef.vn/trong-tieng-viet-co-mot-tu-vua-la-loi-khen-vua-la-loi-che-188260531172710069.chn
